درسنامه آموزشی فرهنگ و هنر کلاس نهم

درس اول: نگاشتار (گرافیک) و تبلیغات

همان‌طور که می‌دانید ما از طریق تبلیغات است که درمی‌یابیم کالا و خدمات مورد نیاز ما، چه عملکردی دارند، چه تأثیری بر ما می‌توانند داشته باشند و چگونه می‌توان به آن دست یافت.

با دقت به این تصاویر نگاه کنید، ویژگی مشترک آنها چیست؟
هریک از این تصاویر، محصول یا رخدادی فرهنگی و اجتماعی را به ما معرفی می‌کند؛ به عبارتی گونه‌ی مختلفی از تبلیغ است. تبلیغات همیشه سعی دارد به مخاطبان خود پیامی را برساند و اهدافی را در نظر دارد. از طریق این پیام‌ها، اطلاعات و فکرهای نو به مردم ارائه و موجب تغییر، یا تقویت رفتار آنها می‌شود.

تبلیغات همواره بر سه عامل اصلی پیام دهنده، پیام گیرنده و وسیله‌ی پیام‌رسان استوار است و همواره به دنبال بازاریابی است. این بازاریابی یا تجاری، یا فرهنگی و یا سیاسی است.

در گذشته، تبلیغات به سه روش صورت می‌گرفت:

1- علائم تجاری

استادکاران برای معرفی محصول خود از نشان و علامت‌های مشخصی استفاده می‌کردند. این علائم بر روی ظروف سفالی، نقره‌ای و غیره به‌کار برده می‌شد، درست همانند نشانه‌های تجاری کنونی که به خریداران کمک می‌کنند تا محصول یا خدمات مورد علاقه‌ی خود را پیدا و خریداری کنند.

2- تبلیغ بر دیوارها

در این شیوه از تبلیغ، از دیوارهای جانبی که جنس، یا خدمت، فروخته، یا عرضه می‌شد برای نوشتن پیام استفاده می‌شده است. درست مانند تبلیغاتی که اکنون برروی دیوارها، ویترین یا سردر مغازه‌ها مشاهده می‌شود.

3- جارچی‌ها

در گذشته جارچی‌ها در شهر می‌گشتند و به‌وسیله‌ی نواختن طبل یا شیپور مردم را به سوی خود جلب می‌کردند و اخبار مهم و رخدادهای مورد توجه مردم را به آنها عرضه می‌داشتند.

به نظر شما نقطه‌ی اشتراک همه‌ی این وسیله‌های تبلیغاتی چیست؟
اگر دقت کنید درمی‌یابید این تبلیغات بر پایه‌ی حواس دیداری و شنیداری استوار بوده‌اند. امروزه نیز تقریباً به همین‌گونه است، اما ابزارهای جدیدی مانند: تلویزیون، رادیو، روزنامه، مجله و اینترنت نقش مهم‌تری را به عهده دارند و مخاطبان وسیع‌تری را پوشش می‌دهند. به نظر شما کدام رسانه بیشترین تأثیر را دارد؟

نگاشتارگر با آگاهی و شناخت شاخه‌های مختلف هنری (مثل نقاشی، تصویرگری، عکاسی، خوشنویسی و ...) سعی می‌کند عناصر تجسمی متفاوت را در کنار هم قرار دهد تا به مفهومی نو و تازه دست یابد. رشته‌ی نگاشتار، خود زمینه‌های مختلفی همانند: تصویرسازی، نشانه، اعلان (پوستر)، صفحه‌آرایی، بسته‌بندی، نگاشتار تلویزیونی و نگاشتار محیطی را شامل می‌شود. در یک کلام می‌توان گفت نگاشتار یعنی تبلیغات و تبلیغات با زبان نگاشتار است که معنا پیدا می‌کند.

درس دوم: اعلان و صفحه‌آرایی

به این تصاویر، اعلان یا پوستر می‌گویند. یکی از روش‌های مفید برای تبلیغات «اعلان» است. در این شیوه از تبلیغات، با استفاده از تصویر، نوشتار یا نقش‌های تزیینی، پیام به مخاطبان انتقال داده می‌شود. پوسترها در حقیقت گونه‌ای از روش‌های مناسب تبلیغاتی به‌شمار می‌آیند که در شمارگان بالا چاپ می‌شوند و سعی در پیام‌رسانی دارند. خواه این پیام برای خرید کالا باشد یا تشویق مردم به شرکت در یک همایش ملّی. تصاویری که در طراحی اعلان به‌کار گرفته می‌شوند اغلب توسط عکاسی، تصویرسازی، و طراحی به‌وجود می‌آیند. حروف و نوشتار نیز به‌صورت خوشنویسی، طراحی حروف یا حروف چاپی نوشته می‌شوند.

گسترش شهرنشینی و لزوم ارتباطات جدید، یکی از عوامل مهم در توسعه و رشد هنر «طراحی اعلان» گردید. اولین طراحان اعلان‌های رنگی نقاشان بودند، اما امروزه نگاشتارگران این کار را انجام می‌دهند.

اعلان طراحی کنید

به اتفاق دوستان یا به‌تنهایی و با راهنمایی معلم خود برای یک مناسبت فرهنگی یک پوستر (با استفاده از حروف به‌تنهایی یا در ترکیب با تصویر) طراحی کنید.

در عصر کنونی پوسترها ابزاری بسیار مناسب برای پیام‌رسانی می‌باشند و علاوه بر نصب بر دیوار و سطوح شهر، گاه در فضای رقمی (دیجیتال) نیز، نشر و توزیع می‌گردند که میزان مخاطبان بیشتری را پوشش می‌دهد. در گذشته اعلان‌ها در اندازه‌های مختلف به چاپ می‌رسید از کاغذهای کوچک تا کاغذهایی در اندازه‌ی 2/5 متر، اما در حال حاضر، اندازه‌ی رایج اعلان‌ها $50\times 70$ و یا $100\times 70$ سانتی‌متر است.
اعلان‌ها به چند نوع دسته‌بندی می‌شوند: 1- تجاری 2- فرهنگی 3- سینمایی

اعلان‌های تجاری: هدف اصلی از چاپ این اعلان‌ها معرفی تبلیغ برای یک محصول و کالا و تشویق مردم به خرید بیشتر است.

اعلان‌های فرهنگی: این نوع از اعلان‌ها فعّالیت‌های فرهنگی و هنری را به جامعه معرفی و عرضه می‌کنند؛ همانند اعلان برای شب شعر، نمایشگاه‌ها و ارج‌گذاری مشاهیر علم و ادب.

اعلان‌های سینمایی: این نوع از اعلان‌ها همان‌گونه که از نامشان پیداست برای فیلم‌های سینمایی طراحی می‌شوند، تا مردم به دیدن فیلم موردنظر تشویق شوند.

صفحه‌آرایی

حالا به کتابی که در دستتان است به دقت نگاه کنید. آیا می‌دانید این کتاب توسط چه کسانی تهیه شده است؟ ویژگی‌های مهم آن چیست؟ آیا می‌دانید هر کتاب از چه قسمت‌هایی تشکیل شده است؟
به این تصاویر نگاه کنید.

با اندکی دقت می‌توان دریافت که این تصاویر از حروف، نقاشی، نقش مایه‌های تزیینی و ... تشکیل شده است. همگی اینها اجزای مهم نوشتاری و تصویری هستند که در هر کتاب، مجله، آگهی و سایر تبلیغات مشاهده می‌شوند که به آن صفحه‌آرایی می‌گویند. قبل از اختراع چاپ و رایج شدن ماشین‌های چاپ و رایانه در ایران و سایر کشورها، هنر کتاب‌آرایی به‌صورت دستی صورت می‌گرفت. کتاب‌آرایی طرح جلد و صفحه‌های داخلی کتاب‌ها را شامل می‌شد. طرح جلد کتاب علاوه بر زیبایی، در حفظ صفحه‌ها نقش بسیار مهمی داشته و دارد. صفحه‌های داخلی نیز با استفاده از هنر خوشنویسی و تذهیب، تزیین می‌شد.

جلد کتاب طراحی کنید

به طرح جلد کتاب‌های گوناگون توجه نمایید. چند نمونه‌ی مختلف را تا به حال مشاهده کرده‌اید؟ آنها را با هم مقایسه کنید. حال طرحی ساده برای یک کتاب بکشید و محل قرارگیری تصویر، نوشتار، نشانه و نقش مایه‌های تزیینی را اجرا نمایید.
صفحه‌آرایی در عصر حاضر، دیگر به‌صورت دستی اجرا نمی‌شود؛ بلکه با رایانه و نرم‌افزارهای تخصصی صورت می‌گیرد. صفحه‌آرایی علاوه بر زیبایی طرح جلد و صفحه‌های داخلی به ما کمک می‌کند تا بهتر و راحت‌تر مطالب یک کتاب یا مجله را مطالعه کنیم. حروف در اندازه‌ها و ضخامت‌های مختلف نیز نقش مهمی در این امر به عهده دارند.

علاوه بر کتاب و مجله، ما در طراحی دفترچه‌های راهنمای محصولات، آگهی‌ها، بسته‌بندی، اوراق اداری و تابلوهای تبلیغاتی نیز شاهد به‌کارگیری صفحه‌آرایی هستیم، به همین دلیل صفحه‌آرایی می‌تواند نقشی مهم در ارائه‌ی مناسب مطالب داشته باشد. با قرار گرفتن تصویر و نوشته در جای مناسب و با توجه به اهمیت مطالب نوشتاری، به‌کارگیری اندازه‌های متفاوت حروف می‌تواند به‌خوبی به مخاطب در درک بهتر پیام کمک کند.

درس سوم: نگاشتار (گرافیک) محیطی

نگاشتار محیطی، یکی دیگر از عرصه‌های مهم هنر نگاشتار است. از گذشته‌های دور تاکنون انسان‌ها سعی در زیبا کردن محیط اطراف خود داشته‌اند. علاوه بر زیبایی، گاه برای ثبت وقایع و پیام‌رسانی، از صخره‌ها و کوه‌ها یا ایجاد ستون‌ها استفاده کرده‌اند.

در دوران حاضر علاوه بر یادمان یا زیبایی محیط، اطلاع‌رسانی و تبلیغات نقش مهمی در زندگی ما پیدا کرده است.
از این‌رو، این شاخه از هنر نگاشتار رشدی قابل توجه یافته است و در این دو دهه‌ی اخیر، در ایران نیز حضوری پررنگ‌تر پیدا کرده است.

نگاشتار محیطی با توجه به عملکردش به دو دسته‌ی کلی تقسیم می‌شود که عبارت است از:
1- آثاری که بیشتر جنبه‌ی زیباسازی محیطی دارند و قصد و مفهوم خاصی ندارند.

2- آثاری که علاوه بر زیبایی، نقش مهم راهنمایی و پیام‌رسانی را نیز به عهده دارند. این پیام‌رسانی ممکن است فرهنگی، تجاری و یا سیاسی باشد.

طراحی کنید

- به‌کمک دوستان و با راهنمایی معلم خود برای زیباسازی کلاس، سالن و یا حیاط مدرسه چند طرح در نظر بگیرید. سپس در گروه‌های کاری مختلف، آنها را اجرا کنید تا شما نیز سهمی در زیباسازی محیط خود داشته باشید.
- برای ورود به مکان‌های مختلف مدرسه‌ی خود، تابلوهای راهنما طراحی کنید.
نگاشتار محیطی از لحاظ فضا خود به دو دسته‌ی کلی تقسیم می‌شود:
1- فضای باز: این‌گونه از فضاها بیشتر شامل مکان‌هایی مثل پارک‌ها، میدان‌ها، خیابان‌ها، بزرگراه‌ها، نمای ساختمان‌ها و دیوارهای شهری است. طراحان نگاشتار بیشتر آثار خود را در این فضاها و برای دید عموم به‌وجود می‌آورند.

2- فضای بسته: این‌گونه از فضاها بیشتر شامل مکان‌های بسته همانند: فضاهای نمایشگاهی، سالن‌های اجتماعات، ویترین مغازه‌ها، محیط‌های اداری، آموزشی، مکان‌های ورزشی و عمومی است. اما آنچه آثار نگاشتار محیطی را از سایر شاخه‌های نگاشتار متفاوت‌تر می‌کند، آمیختگی آن با زندگی روزمره‌ی مردم و مشاهده آن توسط افراد بیشتر است. علاوه بر این، نوع اجرا و ارائه‌ی آثار نیز مانند طراحی اعلان، تصویرسازی یا سایر آثار چاپ شده بر کاغذ نیست بلکه علاوه بر چاپ بر روی کاغذ، این امکان وجود دارد که بر روی بالن‌های تبلیغاتی، ایستگاه‌های اتوبوس، بدنه‌ی اتوبوس، پیراهن، کلاه، لیوان، انواع ظروف، ساک‌های دستی و ... نیز صورت گیرد.

شما چند نمونه‌ی دیگر از آثار نگاشتار محیطی را می‌شناسید که با چاپ بر روی سایر اشیا و وسایل ایجاد شده باشند؟
یکی دیگر از تفاوت‌های اجرا در نگاشتار محیطی، ارائه‌ی آثار به‌صورت حجم (سه بعدی)، کاشی‌کاری، نقاشی دیواری، اشیای متحرک و وسایل حمل‌ونقل است. این امر موجب شده تا عرضه‌ی آثار نگاشتار محیطی در جامعه نسبت به سایر آثار نگاشتاری بیشتر باشد و نقش مهمی در پیام‌رسانی و ارتباط با افراد جامعه داشته باشد و در زندگی تک‌تک ما نقش بسزایی ایفا کند.

علاوه بر آثار ذکر شده، شما شاهد کاربرد کدام‌یک از روش‌های نگاشتار محیطی در محل زندگی خود هستید؟